Fasen van het geloof: de 7 fasen van James Fowler

Laten we eens uitgebreid kijken naar de zeven stadia van geloofsontwikkeling van James Fowler, die beschrijven hoe we, naarmate we groeien en volwassen worden, op steeds uitgebreidere manieren voorzien in onze basisbehoefte aan zingeving. Als je leert wat James Fowler heeft ontdekt, kan dat je kijk op jezelf, anderen en de menselijke cultuur ingrijpend veranderen.

Dit artikel vormt een aanvulling op mijn aflevering over de fasen van het geloof: gebruik het als beknopte naslagbron of als je liever leest.

Dit is in de eerste plaats een podcastaflevering. Aanbeveling: luister eerst naar de aflevering en gebruik het artikel daarna als naslagwerk.

Luister hierna naar: mijn serie ‘My Levels of
Spirituality’ https://player.captivate.fm/collection/f2b37dcb-b5f2-4e1d-89c6-22607905dbaf 

Ontdek mijn podcastbibliotheek met 200 afleveringen: https://deep-psychology.com/#pod-cats

Nieuwsbrief & boeken: https://deep-psychology.com/my-links

Koop mijn boek „Integral Theory Condensed”: https://deep-psychology.com/integral-theory/

Wat je in deze aflevering te zien krijgt:

• een volledig overzicht van de fasen,
• inzicht in waarom ze van cruciaal belang zijn voor het begrijpen van de menselijke conditie,
• hoe je dit in je eigen leven kunt toepassen.

Hieronder vind je een samenvatting van de aflevering; gebruik deze om:
• de belangrijkste punten
door te nemen • specifieke ideeën
nog eens te bekijken • later details terug te vinden

De volledige uitleg, de nuances en de voorbeelden vind je in de audio hierboven.

Inleiding tot de fasen van het geloof

Een van de grootste bijdragen van James Fowler was dat hij ons liet zien dat geloof niet per se religieus hoeft te zijn. In de breedste zin van het woord is het het stelsel van ideeën, waarden en overtuigingen dat ons leven richting geeft. James Fowler was er ook vast van overtuigd dat geloof een proces is, een proces dat zich in de loop van ons leven ontvouwt via zeven mogelijke fasen.

De geloofsfasen van James Fowler komen grofweg overeen met die in Spiral Dynamics, Wilbers bewustzijnsniveaus en andere toonaangevende modellen van menselijke ontwikkeling.

Voordat we ingaan op de fasen van het geloof, gaan we eerst eens kijken naar de belangrijkste kenmerken ervan.

James Fowlers ‘Stages of Faith’: de belangrijkste elementen

Hier volgt een beknopte samenvatting van de functies:

• Elke levensfase kent een optimaal moment om zich te ontvouwen. Elke fase helpt ons om de specifieke crises en uitdagingen in die fase het hoofd te bieden. Er zijn minimumleeftijden waaronder bepaalde overgangen zeer onwaarschijnlijk zijn.
• De geloofsfasen „vertonen een onbetwistbaar normatieve tendens”, waarbij fase 6 in het model van James Fowler het eindpunt van de rijping aangeeft.
• Elke fase staat symbool voor de opkomst van nieuwe vermogens, die een aanvulling vormen op de eerdere vermogens en deze in een nieuwe context plaatsen.
• Over het geheel genomen is er sprake van een ontwikkeling van onbewuste eenheid naar individuatie, die culmineert in fase 4 van James Fowler, waarna een ontwikkeling naar bewuste eenheid volgt.
• Overgangen tussen fasen zijn vaak langdurig, ontwrichtend, pijnlijk en soms mislukt. Ze geven uitdrukking aan veranderingen in de manier waarop we dingen begrijpen, waarderen, beoordelen en ons inzetten.
• Elk daarvan kan iemand een gevoel van heelheid, gratie en integriteit bieden. Elk daarvan heeft zijn sterke en zwakke punten.

Houd die eigenschappen in gedachten terwijl we elk niveau behandelen en de wereld door deze nieuwe bril bekijken.

Je leest nu de beknopte versie. De volledige uitleg (met voorbeelden en achtergrondinformatie) vind je in de aflevering:

James Fowler en de zeven stadia van het geloof

Fase 0: De kindertijd en ongedifferentieerd geloof

Hoewel deze fase niet bepaald relevant is voor ons dagelijks leven als volwassenen, vormt ze toch de basis voor alle toekomstige ontwikkeling. Door deze fase te begrijpen, krijgen we ook meer inzicht in het geloof zelf.

Belangrijkste kenmerken van 0

Deze kenmerken komen alleen voor bij zeer jonge zuigelingen die volledig afhankelijk zijn van hun verzorgers. In deze ontwikkelingsfase beschikt het kind nog niet eens over de elementaire mentale vermogens die zich in de kindertijd ontwikkelen. Hiertoe behoren het onderscheid tussen zichzelf en de ander, het „gecentraliseerde zelfbewustzijn”, zoals James Fowler het noemt, het besef van lineaire tijd en de permanente wereld van voorwerpen.

Door deze beperkingen, in combinatie met de duidelijke lichamelijke beperkingen, is het kind volledig afhankelijk van een zorgzame verzorger om in zijn of haar biologische basisbehoeften te voorzien. De belangrijkste uitdaging in deze fase is het ontwikkelen van een gevoel van vertrouwen in die verzorgers en in het leven zelf.

Het belang ervan

Hier worden de zaadjes van het geloof gezaaid. In deze fase vormt het kind zijn eerste ‘voorbeelden’ van God. Aangezien jonge baby’s nog geen toegang hebben tot verbale taal en symbolische voorstellingen, gaan deze beelden vooraf aan taal en begrippen. Het kan gaan om gevoelens of zintuiglijke indrukken die aansluiten bij de kwaliteit van de zorg en aandacht die ze ontvangen.

En als er onvoldoende aan de behoeften van het kind wordt voldaan – door verwaarlozing, armoede of iets dergelijks – kan dit hun vermogen om vertrouwen te hebben en relaties en veilige hechtingsbanden aan te gaan ernstig ondermijnen. Wantrouwen zal dan hun beeld van de ultieme omgeving gaan teisteren, wat van invloed is op hun vermogen om een band met het goddelijke aan te gaan.

Laten we eens kijken naar fase 1, waarin we doorgaans jonge kinderen aantreffen.

Fowlers geloofsstadia #1: Intuïtief-projectief

Na de „oermatrix“ in fase 0 leren kinderen lopen, schrijven, praten en met anderen omgaan, waardoor ze een zekere mate van zelfstandigheid verwerven. Inmiddels staan ze op eigen benen en zijn ze begonnen met lopen; ze hebben geleerd hun handen te gebruiken. Ze willen hun wereld verkennen met behulp van hun radicaal nieuwe vaardigheden.

Kenmerken van het intuïtief-projectieve niveau

Op cognitief vlak hebben kinderen nu toegang tot symbolen en taal, en ze gebruiken die om voorwerpen een naam te geven, die ze nu als iets afzonderlijks van zichzelf beschouwen. In dezelfde lijn ontwikkelen ze een gevoel van objectpermanentie: als mama niet in de kamer is, betekent dat niet dat ze niet bestaat. Als de knuffel er niet is, ligt hij waarschijnlijk gewoon onder het bed. Dit berust op het geheugen en de vorming van mentale concepten.

Hun innerlijke gedachtenwereld is nu in volle ontwikkeling. Het kind kan begrippen van leeftijdsgenoten overnemen en deze aan zijn mentale voorraad toevoegen. Zo ontstaat er een verzameling beelden en gedachten die betrekking hebben op de omgeving om hem heen. Maar wanneer het probeert daar een samenhangend beeld van te vormen, lukt dat nog niet helemaal.

Beperkingen van niveau 1

De logische vaardigheden, die zich pas later ontwikkelen, zijn hier nog niet op gang gekomen. Magisch denken speelt de boventoon, wat betekent dat de grenzen tussen verbeelding en werkelijkheid vaag zijn. Dit heeft te maken met het gebrek aan inzicht van het kind in oorzaak en gevolg en in hoe dingen in de wereld in elkaar zitten.

Kinderen in deze fase spreken vloeiend, maar gebruiken zinsdelen en zinnen die geen logische structuur hebben. Hoewel ze een besef hebben van de ultieme kracht, kunnen ze die niet goed onder woorden brengen. Hun beschrijvingen hebben een episodisch karakter.

Toch moeten we de nieuwe mogelijkheden die deze fase ons biedt, waarderen. Daartoe behoren onder meer het gebruik van taal om het goddelijke te beschrijven, het vermogen om de ultieme kracht in verhalen vast te leggen, en het rijke innerlijke leven dat hieruit voortkomt.

Naarmate het kind zich op biologisch, cognitief en sociaal vlak verder ontwikkelt, wordt zijn geloofssysteem steeds complexer.

James Fowlers fasen van geloofsontwikkeling #2: Mythisch-letterlijk

Dit niveau doet zich doorgaans in de kindertijd voor. Hier komen verschillende belangrijke vaardigheden tot uiting.

Hier beginnen we de overtuigingen en verhalen over te nemen die in onze gemeenschap gangbaar zijn, of het nu gaat om onze familie, religieuze of seculiere groeperingen, school, stad of land, of een combinatie daarvan.

Belangrijkste kenmerken van niveau 2

Voor het eerst nemen we de morele normen van die groepen over. Geloof krijgt een tintje van wederkerigheid, naar het voorbeeld van „oog om oog, tand om tand“. Als je goed bent, zullen God, Allah of Lakshmi je gunstig behandelen; zo niet, dan zullen zij je straffen in verhouding tot de ernst van je wandaden. Deze fase komt tot uiting in onze neiging om goed en kwaad in strakke categorieën in te delen en ze te beschouwen als inherent aan de kosmos.

Deelnemers aan fase 2 van Fowlers onderzoek beschouwden hun beproevingen en tegenslagen vaak als iets dat werd bepaald door een ‘voorraad’ aan welwillendheid. Als het misging, deden ze dingen om God te behagen. Als het goed ging, zagen ze dat als een teken dat ze zich hadden gedragen zoals een gelovige hoort te doen.

Beperkingen van fase 2

We zijn verhalen en vertellingen zeer gaan waarderen als middel om betekenis over te brengen. We interpreteren deze letterlijk en de betekenissen die we eruit afleiden, zitten vast in het verhaal zelf. We zijn niet in staat om de mythe of het verhaal te zien als een aanwijzing voor diepere, grotere werkelijkheden. Daardoor krijgen verhalen en symbolen voor ons een heilige status.

Dit betekent dat juist de mythen en beelden die het geloof uitdragen, verweven zijn met hun betekenis en diepere betekenis. Vandaar de aanduiding „Mythic“.

Niettemin tonen zowel kinderen als volwassenen in deze fase het vermogen om gestructureerde en logisch onderbouwde beschrijvingen van het goddelijke op te stellen. Dit geeft hun ervaring een samenhang en orde die in fase 1 nog ontbreekt.

Laten we nu eens kijken naar de volgende fase in ons geloofsproces.

James Fowlers fasen van het geloof #3: Synthetisch-conventioneel

Deze structuur ontstaat voor het eerst in de adolescentie, maar veel volwassenen blijven hier permanent in vastzitten. In feite leidt dit tot het soort religie dat velen ten onrechte gelijkstellen aan alle religie, vanwege de wijdverbreidheid ervan.

De sleutels tot een geloof dat zowel op synthetische als op conventionele elementen is gebaseerd

Geloof geeft ons houvast in een complex netwerk van vriendschappen, gezinsverplichtingen, werk, leeftijdsgenoten en de samenleving. Nu we ons er ten volle van bewust zijn dat andere mensen op zichzelf staande individuen zijn met hun eigen ervaringen en visie op het leven – en op ons – nemen we de waarden, verwachtingen en levensvisie van onze leeftijdsgenoten over.

Onze identiteit vloeit voort uit het lidmaatschap van een groep – of dat nu een natie, een gezin, een kerk of een algemeen gevoel van verbondenheid is – en onze visie is verweven met die van hen; vandaar de naam ‘Synthetic’. Dit geeft ons troost en een gevoel van verbondenheid.

De identiteit van deze persoon is zo verweven met de groep of groepen waarvoor hij of zij heeft gekozen, dat hij of zij geen sterk besef heeft van een eigen identiteit en daardoor niet in staat is om door middel van afweging en evaluatie eigen standpunten te vormen. Het gezag ligt buiten hem of haar; anderen geven hem of haar aanwijzingen. Hij of zij is in zekere zin een spreekbuis van de betekenissen en waarden die in zijn of haar omgeving de boventoon voeren.

Waarom wordt het „conventioneel“ genoemd?

Hier gaan we ervan uit dat alle anderen ons geloofssysteem delen. Fowler noemde dit ‘conventioneel’, omdat we in een min of meer uniforme omgeving in deze structuur opgroeien en daarbij de ideeën overnemen die door de cultuur of de groepen waarmee we in aanraking komen, worden uitgedragen.

Fowler benadrukt het impliciete karakter van dit systeem. Hoewel degene die deze ideologie aanhangt zich ervan bewust is dat hij of zij een ideologie heeft, kan hij of zij niet buiten de stroom van het eigen leven treden om de oorsprong van zijn of haar overtuigingen te onderzoeken. Hij of zij is nog niet in staat om de redenen achter zijn of haar conventionele ideologie te herkennen en in twijfel te trekken.

Het geloofssysteem van deze persoon speelt een belangrijke rol bij het bevestigen van de legitimiteit van zijn of haar groepen en bij het bieden van het gevoel van verbondenheid dat hij of zij nodig heeft.

---

---

Laten we de ketenen van de conventies afwerpen en de volgende fase tegemoet gaan.

James Fowlers geloofsfasen #4: Individuatief-reflectief

Fowler merkte op dat deze fase vorm krijgt in de vroege volwassenheid, wanneer we emotioneel en/of fysiek het ouderlijk huis verlaten, onze aangeleerde levensvisie loslaten en de gevolgen van onze levenskeuzes serieus nemen. We beschikken dan over de nodige tijd en ruimte, los van onze vertrouwde omgeving, om deze in twijfel te trekken en erover na te denken.

Maar deze afstand neemt geenszins de garantie dat er een verschuiving plaatsvindt van niveau 3 naar niveau 4. Het is mogelijk dat we elders groepen en ideologieën aantreffen die de vorige vervangen als ankerpunt op niveau 3.

Belangrijkste kenmerken van fase 4

De zeggenschap verschuift naar het individu en diens identiteit reikt verder dan zijn of haar rollen en naasten. Om deze identiteit te ondersteunen, creëert het individu een zelfreflectief systeem. Dit is niet langer impliciet – de persoon is na weloverwogen afweging en analyse tot zijn of haar betekenissysteem gekomen. Vandaar de term ‘Individuative’.

Het is ook niet iets kunstmatigs – ze hebben een ‘leidinggevend ego’, een innerlijk jurypanel. De persoon is weliswaar nog steeds afgestemd op de overtuigingen en verwachtingen van anderen, maar is in staat om de betekenissen en concepten uit zijn of haar omgeving door een interne filter te laten gaan alvorens ze te aanvaarden.

We vormen een betekenissysteem dat zelfreflectief en duidelijk afgebakend is. Een belangrijk kenmerk van dit niveau is de „ontmythologisering”, wat inhoudt dat we symbolen dwingen zich aan te passen aan expliciete betekenissen. We kijken verder dan het symbool en ontnemen het zijn kracht als metafoor, waarbij we op basis van onze voorkennis datgene eruit halen wat ons aanspreekt.

De focus op logische consistentie kan leiden tot een overdreven vertrouwen in het bewuste denken, tot scepsis en afwegingen, en ertoe leiden dat we de onbewuste factoren die groepen en individuen sturen, over het hoofd zien.

De overgang naar 5 betekent de komst van een flexibeler en opener geloofssysteem.

James Fowlers fase 5: Conjunctief

Uit Fowlers onderzoek bleek dat dit niveau vóór de middelbare leeftijd uiterst zeldzaam is. De reden hiervoor wordt duidelijk wanneer we kijken naar twee kernkenmerken die bij al zijn proefpersonen op niveau 5 aanwezig waren: blijvende verantwoordelijkheid voor het welzijn van anderen, en de ervaring van het leven met onomkeerbare morele beslissingen. De jongste persoon die volgens Fowler zich in deze fase bevond, was eind twintig.

Inzicht in conjunctief geloof

Hier overstijgen we het expliciete, scherp afgebakende systeem en de identiteit van fase 4. We beseffen dat de waarheid veel veelzijdiger en wonderbaarlijk complexer is dan welke theorie, welk systeem of welke leer dan ook kan vatten. Daardoor zijn we klaar om onze spirituele horizon te verbreden en de waarheden van andere systemen te verkennen, ermee in dialoog te gaan en ze in ons eigen systeem te integreren.

We worden ons ook bewust van de onbewuste factoren die ons hebben gevormd en ons perspectief hebben vertekend. Om dit te compenseren, ontwikkelen we een tweede vorm van naïviteit, waarin we onze controle uit handen geven aan de kracht van teksten, praktijken en waarheden. We behouden ons kritisch vermogen en het zelfprisma dat we in de vorige fase hebben ontwikkeld, terwijl we ons realiseren hoe vertekend dit filter kan zijn.

Nauw verbonden met deze uitbreiding is de relatie van Fase 5 tot symbolen. Na de vereenvoudiging en het relativeren van symbolen op het vorige niveau, blazen we ze hier nieuw leven in, geven we ze het initiatief en laten we ze op hun eigen manier tot ons spreken. Dit voegt een geheel nieuwe dimensie toe aan het geloofsleven.

Bovendien is fase 5, in tegenstelling tot alle voorgaande niveaus, zeer gevoelig voor onrechtvaardigheid en verdeeldheid. Passiviteit en zelfgenoegzaamheid komen hier echter veel voor. Geklemd tussen tegenstrijdige eisen van het leven, zetten zij zich niet van ganser harte in voor onverschrokken strijd en inspanningen om het welzijn van anderen te verbeteren.

We zijn nu aangekomen bij het eindpunt van de reeks van Fowler.

6: Universalisering

Hier zijn maar heel weinig mensen te vinden. Fowler beschrijft dit niveau als een onverschrokken, radicale belichaming van universele principes van moraliteit, rechtvaardigheid en geloof, geschraagd door een betekenissysteem dat het goddelijke in werkelijk alle uitingen van het leven ziet.

Misschien omdat het handige voorbeelden zijn, misschien omdat maar weinig gewone mensen deze fase bereiken, noemt Fowler Moeder Teresa, Martin Luther King en Mahatma Gandhi als voorbeelden van mensen die dit niveau belichamen.

Hier heerst een sterk gevoel van universele rechtvaardigheid dat nationale en raciale grenzen overschrijdt. We hebben een visie van de hemel op aarde die geldt voor alle mensen, ongeacht ras, huidskleur, geslacht of geloofsovertuiging.

En hoewel we in fase 5 dit soort visies en ideeën hebben, slagen we er vaak niet in om daadwerkelijk actie te ondernemen en ons in te zetten voor passende doelen. Hier komen we in actie door middel van maatregelen die de status quo doorbreken, waardoor vaak verandering en revolutie worden afgedwongen.

---