Jungs concept van anima en animus, en een nieuwe definitie

Laten we eerst eens kijken naar Jungs begrippen ‘anima’ en ‘animus’, voordat we ons richten op een meer genuanceerde definitie die de problemen rond genderinclusiviteit – of het gebrek daaraan – omzeilt. Op die manier krijg je een genuanceerder inzicht in je eigen psyche.

Dit artikel vormt een aanvulling op mijn aflevering over de anima en de animus: gebruik het als beknopte naslagbron of als je liever leest.

Dit is in de eerste plaats een podcastaflevering. Aanbeveling: luister eerst naar de aflevering en gebruik het artikel daarna als naslagwerk.

Volgende aflevering: Wat is ‘The Shadow’? (#96); Hoe doe je ‘Shadow Work’? (#94)

Al mijn afleveringen over het onderbewustzijn:
https://player.captivate.fm/collection/7e9d51c5-ab2c-4f7f-99f2-f2f614f85878

Ontdek mijn podcastbibliotheek met 200 afleveringen: https://deep-psychology.com/#pod-cats

Nieuwsbrief & boeken: https://deep-psychology.com/my-links

Wat je in deze aflevering te zien krijgt:

• een uitgebreide analyse van deze twee archetypen,
• inzicht in waarom ze van cruciaal belang zijn voor het begrijpen van de menselijke conditie,
• hoe je dit in je eigen leven kunt toepassen.

Hieronder vind je een samenvatting van de aflevering; gebruik deze om:
• de belangrijkste punten
door te nemen • specifieke ideeën
nog eens te bekijken • later details terug te vinden

De volledige uitleg, de nuances en de voorbeelden vind je in de audio hierboven.

We beginnen met de klassieke definitie van Jung, voordat we het over gender hebben en overgaan tot een uitgebreidere definitie waarin met die discussie rekening wordt gehouden.

Inleiding tot Jungs anima en animus

Jung beschouwde de Anima als het onbewuste beeld dat een man van een vrouw heeft, en de Animus als het onbewuste beeld dat een vrouw van een man heeft. Ongeacht ons geslacht hebben we allemaal een geïdealiseerd, algemeen beeld van wat het andere geslacht is en zou moeten zijn.

Ze maken deel uit van de persoonlijke schaduw: ze bevinden zich onder onze bewuste waarneming en bepalen van daaruit hoe elk geslacht zich tot het andere geslacht verhoudt.

Ze bestaan ook in het collectieve onbewuste als krachten die bepalen hoe elk geslacht zich collectief tot het andere geslacht verhoudt.

Ik wil hieraan toevoegen dat onze schaduw niet alleen onze mentale voorstellingen beïnvloedt, maar op alle niveaus van het individu inwerkt: persoonlijkheid, gedrag, emoties, enzovoort. Schaduwen zijn krachtige onbewuste krachten die ons net zozeer bepalen als onze bewuste persoonlijkheidskenmerken.

Net als alle psychologische concepten en de levende, dynamische psychologie die ze beschrijven, werd ook dit concept sterk beïnvloed door de tijd waarin Jung het naar voren bracht, en bepaalde aspecten ervan zijn inmiddels omstreden geworden.

Laten we daarom eens een moderne definitie formuleren. Mijn conclusies zijn gebaseerd op mijn studie van en toepassing van de schaduwtheorie en de ontwikkelingstheorie, met name het werk van Ken Wilber, Doshin Roshi en anderen die vanuit een integraal, post-postmodern perspectief werken.

Je leest nu de beknopte versie. De volledige uitleg (met voorbeelden en achtergrondinformatie) vind je in de aflevering:

Geslacht en de geldigheid van Anima en Animus

Bij mijn onderzoek naar dit onderwerp kwam ik erachter dat het veel controverse heeft veroorzaakt op het gebied van gender en identiteit.

In de tijd van Jung waren mannen mannen en vrouwen vrouwen, of dat hoorde tenminste zo te zijn. Dat wil zeggen: je had alleen dan een mannelijke persoonlijkheid als je biologisch gezien een man was. Je had een vrouwelijke persoonlijkheid als en alleen als je biologisch gezien een vrouw was. Als je je identificeerde met een ander geslacht dan je biologische geslacht, of kenmerken van het andere geslacht vertoonde, werd je belachelijk gemaakt. 

Het is niet verwonderlijk dat de tijdgeest Jungs theorie heeft beïnvloed. Ik heb begrepen dat deze biologische indeling Jung ertoe heeft gebracht onbewust te concluderen dat je alleen een anima hebt als je biologisch gezien een man bent, en alleen een animus als je biologisch gezien een vrouw bent. 

Vanuit ons moderne, of postmoderne, perspectief lijkt dit ouderwets, naïef en zelfs discriminerend, maar ondanks zijn onbetwistbare naïviteit lijkt het mij eigenlijk dat Jung in dit opzicht behoorlijk vooruitstrevend was. Er is moed voor nodig om te stellen dat alle mannen een verborgen vrouwelijke kant hebben. De meeste moderne mannen durven dat niet toe te geven, laat staan de mannen uit zijn tijd. Vrouwen zijn evenmin geneigd hun mannelijke kant te erkennen.

Niettemin heeft onze hedendaagse gevoeligheid voor gender en identiteit Jungs visie ter discussie gesteld. Als gender en geslacht niet noodzakelijkerwijs hetzelfde zijn, hoe kunnen mannen dan een verborgen vrouwelijke kant hebben, en omgekeerd? Als alle gender een sociale constructie is, is Jungs visie dan niet net zo onovertuigend als onze willekeurige definities van gender? Heeft het concept überhaupt enige geldigheid?

Ik heb enorm veel respect voor alle bewegingen die erop gericht zijn mensen te bevrijden, maar net als vele anderen heb ik het gevoel dat de beweging weer helemaal terug bij af is en op haar eigen manier repressief en bekrompen aan het worden is. Ik ben er vast van overtuigd dat Jung veel te bieden heeft, zolang we ons maar niet verliezen in het mijnenveld van genderkwesties.

Allereerst: als we naar iemand kijken, is een van de eerste dingen die we herkennen zijn of haar biologische geslacht, en in de overgrote meerderheid van de gevallen hebben we het bij het rechte eind. Hoewel dat geen garantie is dat die persoon zich identificeert met zijn of haar biologische geslacht – of überhaupt met een geslacht –, is het wel aanwezig en meestal gemakkelijk te herkennen.

Ten tweede geven de begrippen mannelijkheid en vrouwelijkheid zelf al aan dat biologische mannen over het algemeen bepaalde kenmerken (mannelijke) vertonen, terwijl biologische vrouwen over het algemeen andere kenmerken (vrouwelijke) vertonen. Dat betekent niet dat mannen deze kenmerken per se moeten vertonen, maar dat is wel vaak het geval.

De begrippen mannelijkheid, vrouwelijkheid, anima en animus zijn precies dat: begrippen die bedoeld zijn om neigingen bij mensen te beschrijven. Of deze patronen nu op een schadelijke manier cultureel bepaald zijn of niet, ze bestaan, dus laten we proberen ze te begrijpen.

Ik vind de neiging om de mensheid te reduceren tot een vormeloze brij en het ontkennen van het mannelijke, vrouwelijke, masculiene en feminiene net zo discriminerend als typisch seksisme. Miljarden mensen zijn biologisch mannelijk en zijn daar trots op; miljarden zijn biologisch vrouwelijk en zijn daar trots op. En veel mensen van beide biologische geslachten beseffen dat ze een mengeling zijn van mannelijk en vrouwelijk. Laten we dat erkennen. Laten we mensen niet dwingen aseksueel, transgender of postgender te zijn als ze dat niet willen.

Uiteindelijk denk ik dat er een manier is om ons moderne inzicht en onze moderne gevoeligheid te verzoenen met Jungs oorspronkelijke definitie.

In dat verband wil ik erkennen dat onze nieuwe gevoeligheid voor gender en identiteit juist een bijzonder belangrijk inzicht oplevert: dat onze identiteit veranderlijker is dan we denken, en dat er geen strikte, starre, onveranderlijke grenzen bestaan op het gebied van gender. Dit helpt ons te beseffen dat we complexer zijn dan we doorgaans willen toegeven: hoewel we misschien in de eerste plaats mannelijk zijn, hebben we ook vrouwelijke aspecten, en omgekeerd.

Dit inzicht laat ons zien dat mannelijkheid en vrouwelijkheid twee tegenpolen of archetypen zijn die zich in verschillende mate via ons uiten. Hun benamingen zijn afgeleid van het biologische geslacht dat de neiging heeft om het ene meer te belichamen dan het andere. Ze zijn niet bedoeld om mensen te onderdrukken, in hokjes te plaatsen of te stereotyperen.

De Anima en de Animus zijn dus de schaduwaspecten van mannelijkheid en vrouwelijkheid, en niet van biologische mannen en vrouwen op zich. 

Ik zou zelfs zo ver willen gaan om te zeggen (op basis van mijn beperkte kennis; ik geloof niet dat Jung dit ooit heeft beweerd) dat we allemaal een anima en een animus hebben, simpelweg omdat we allemaal in verschillende mate mannelijkheid en vrouwelijkheid tot uitdrukking brengen, ongeacht ons biologische geslacht of onze genderidentiteit. Daardoor ervaren we natuurlijk ook de schaduwkanten van beide.

Ik heb zelfs een manier bedacht waarmee het genderprobleem volgens mij helemaal kan worden omzeild, namelijk door biologisch geslacht buiten deze discussie te laten. Wat in de psychologie en bij de schaduw immers van belang is, is ons identiteitsgevoel: waarmee identificeren we ons bewust, en wat ligt er verborgen in het onderbewuste?

Als we ons biologische geslacht even buiten beschouwing laten, identificeren we ons dan vooral met mannelijke of met vrouwelijke kenmerken? Welke kenmerken mijden we?

Iedereen wordt hierin meegenomen, niet omdat ons biologisch geslacht of onze genderidentiteit bijzonder of op een unieke manier heilig zijn, maar omdat ons biologisch geslacht en onze genderidentiteit in deze discussie niet van belang zijn, tenzij ze ons helpen onze eigen psychologie te begrijpen.

Welke psychologische eigenschappen helpen ons om ten volle te leven en onze eigenheid tot uitdrukking te brengen, en welke belemmeren ons juist? En in ons streven om dit te begrijpen, kunnen de begrippen mannelijkheid, vrouwelijkheid, anima en animus ons wellicht nieuwe inzichten bieden.

Op deze manier kan het gesprek over een van Jungs centrale concepten echt inclusief zijn en zich losmaken van het mijnenveld van politieke correctheid en overgevoeligheid. Nog belangrijker is dat het ons de complexiteit en de lastige kanten van onze eigen psyche laat zien.

Jungs Anima en Animus, en mijn voorlopige nieuwe definitie

Ter herinnering: de traditionele definitie luidt als volgt.

De animus van een vrouw is haar eeuwige beeld van een man; de anima van een man is zijn eeuwige beeld van een vrouw. Deze bevinden zich doorgaans in het onderbewuste, verborgen buiten ons bewustzijn.

Elke man draagt het eeuwige beeld van een vrouw in zich, niet het beeld van deze of gene specifieke vrouw, maar een duidelijk vrouwelijk beeld … Hetzelfde geldt voor de vrouw: ook zij heeft haar aangeboren beeld van de man.

Carl Jung

Ik vind dat Jung hiermee voorbijgaat aan de onerkende mannelijkheid en vrouwelijkheid die in ons allemaal schuilt. Aannemen dat een man 100% mannelijk is en geen onderdrukte eigenschappen (mannelijk of vrouwelijk) heeft, is nogal naïef, net als aannemen dat een vrouw 100% vrouwelijk is zonder onderdrukte mannelijke of vrouwelijke eigenschappen. Daar komt mijn uitgebreide definitie om de hoek kijken.

Bewuste eigenschappen duiden op onbewuste eigenschappen

Terwijl we verdergaan met het uitwerken van mijn definitie, wil ik het volgende opmerken:

De vrouw wordt gecompenseerd door een mannelijk element en daarom draagt haar onbewuste, om zo te zeggen, een mannelijke stempel. Dit leidt tot een aanzienlijk psychologisch verschil tussen mannen en vrouwen, en daarom heb ik de factor die bij vrouwen voor projectie zorgt de animus genoemd, wat ‘geest’ of ‘ziel’ betekent.

Carl Jung

Als ik Jung goed begrijp, lijkt het erop dat we, juist omdat we overwegend tot een bepaald geslacht behoren, noodzakelijkerwijs zijn doordrongen van of gemarkeerd met het exacte tegenovergestelde. Omdat we het ene zijn, is het andere per definitie onbewust. Meer in het algemeen is een pijler van het moderne schaduwwerk dat onze psyche onvermijdelijk het tegenovergestelde bevat van onze bewuste of zichtbare eigenschappen, of die nu mannelijk of vrouwelijk zijn, een mengvorm of geen van beide.

De voorkant van een masker heeft zijn buitencontouren; draai het om, en je ziet de contouren in spiegelbeeld. De buitencontouren kunnen niet bestaan zonder de binnencontouren; onze persoonlijkheidskenmerken kunnen niet bestaan zonder hun tegenpolen, zelfs als die laatste diep verborgen liggen, buiten ons bewuste besef. Ze zijn aanwezig in hun schijnbare afwezigheid. Hetzelfde geldt dus ook voor onze onbewuste mannelijkheid en vrouwelijkheid.

Dit betekent dat, ongeacht ons biologische geslacht en onze genderidentiteit, al onze bewuste vrouwelijke eigenschappen noodzakelijkerwijs hun mannelijke eigenschappen in de schaduw bevatten, en al onze bewuste mannelijke eigenschappen de vrouwelijke eigenschappen in de schaduw bevatten.

Dat betekent niet per se dat we niet mannelijker of vrouwelijker kunnen zijn zonder de andere kant te onderdrukken. Het betekent alleen dat we allemaal een bepaalde mix van beide in ons dragen, en hoe meer we ons aan de ene kant vastklampen en de andere kant (of bepaalde eigenschappen van beide) ontkennen, hoe minder authentiek en onevenwichtiger we zijn.

Het tegenovergestelde van elke persona is een schaduw.

Doshin Roshi

Mijn uitgebreide definitie

Daarom wil ik de definitie van Jung voorlopig uitbreiden door te stellen dat de anima en de animus de eeuwige concepten zijn die we koesteren ten aanzien van beide geslachten, ongeacht ons biologisch geslacht of onze genderidentiteit. Op deze manier vermijden we starre genderclichés en erkennen we dat we allemaal mannelijke en vrouwelijke eigenschappen hebben. Als zodanig hebben we onbewuste, eeuwige opvattingen over beide geslachten: we hebben allemaal een anima en een animus.

In de mate waarin we deze eeuwige beelden bewust belichamen, zijn ze bewuste aspecten van onze persoonlijkheid en kunnen we het volledige spectrum aan menselijke eigenschappen – mannelijk, vrouwelijk of anderszins – op onze eigen, unieke manier belichamen.

Hoe meer we mannelijke eigenschappen ontkennen en onderdrukken, hoe groter onze animus wordt; hoe meer we vrouwelijke eigenschappen ontkennen en onderdrukken, hoe groter onze anima wordt.

Maak gebruik van deze kennis

Hoewel ik onze psychologie graag vanuit een enigszins theoretisch perspectief grondig bestudeer, vind ik het geweldig om je te helpen deze ingrijpend te veranderen.

Nu je aan je verdere schaduwwerk begint, wil ik je aanmoedigen om – ongeacht het geslacht waarmee je je identificeert en ongeacht het biologische geslacht dat je voor jezelf hanteert – je onbewuste mannelijke en vrouwelijke eigenschappen te ontdekken.

Er is veel moed voor nodig om toe te geven dat deze verdrongen eigenschappen van jou zijn en ze vervolgens weer te integreren, maar als je dat doet, is dat een enorme stap in de richting van psychologische volwassenheid en de ontplooiing van je volledige, authentieke persoonlijkheid, die Jung heeft verwoord in het concept van het ‘Zelf’-archetype.