Dzogchen-meditatie: achtergrond en 5 belangrijke oefeningen

Dit is een praktische, niet-technische inleiding tot Dzogchen-meditatie, waarmee je vandaag nog met je beoefening kunt beginnen.

Ik wil graag mijn dank betuigen aan mijn leraar Lama Surya Das voor het doorgeven van zijn wijsheid en deze vijf meditatieoefeningen. De informatie hier is een combinatie van zijn werk, het boek van de Dalai Lama over Dzogchen en mijn eigen ervaringen.

Achtergrondinformatie over Dzogchen-meditatie

Dzogchen vormt het hoogtepunt van de Nyinmga-school binnen het Tibetaanse boeddhisme. Het is een eeuwenoude mondelinge traditie die in de 7e eeuw na Christus vanuit India naar Tibet is gekomen.

Hoewel alle contemplatieve boeddhistische beoefening uiteindelijk tot hetzelfde heldere licht leidt, is Dzogchen-meditatie bijzonder. Ze wijst rechtstreeks naar verlichting, naar onze Boeddhanatuur, naar Kuntuzangpo.

Het is een direct, non-duaal pad dat van boven naar beneden werkt, als een duikvlucht vanuit de hoogte, in plaats van vanaf de basis op te bouwen zoals bij de meeste andere boeddhistische tradities. Het gaat niet om ontwikkeling via verschillende stadia, maar om het herkennen van onze inherente zuivere aanwezigheid en boeddhanatuur. Om deze reden wordt Dzogchen-meditatie „het hoogtepunt van alle voertuigen“ genoemd. Het is de zusterbeoefening van Mahamudra, dat een benadering van onder naar boven is.

Er zijn drie soorten Dzogchen-leringen: Semde, Longde en Menngagde. Menngagde, oftewel ‘Pith’, is de vorm die meteen ter zake komt. Deze geheime, mondeling overgeleverde, esoterische, non-duale leringen vormen de basis van de meditaties die je in dit artikel zult leren.

Dzogchen betekent ‘Natuurlijke Grote Volmaaktheid’, en dit is de visie die ten grondslag ligt aan de gehele traditie en al haar beoefeningen. Vanuit dit perspectief is alles in ons lichaam, onze geest en onze zintuigen vergankelijk; als luchtbellen, of een kaars in de wind, als een droom. Alles in ons is tevens even goddelijk; zelfs de vijf vergiften of verduisterende emoties (hebzucht, haat, waan, trots en jaloezie) zijn niets anders dan licht, dat opkomt in het bewustzijn van wijsheid.

Aangezien Dzogchen een direct pad is, wordt alles in het licht van Volmaaktheid gezien. De Vijf Volmaaktheden geven hier een nadere toelichting op: dit is het volmaakte moment, de volmaakte plek, de volmaakte leraar, de volmaakte leer en de volmaakte leerling. Je kunt je boeddhanatuur nu op dit moment zien.

Het gaat erom van hier naar echt hier te gaan; we zijn er al terwijl we ernaartoe gaan. We ontwaken uit de droomachtige roes van het Default Mode Network en onze beperkte, egocentrische waarneming. We gaan van gehechtheid en afkeer, van blindheid naar waar zicht.

En we zien de Boeddha in iedereen en alles. We zijn allemaal Boeddha’s, maar we hebben allemaal een opknapbeurt nodig! En Dzogchen-meditatie is de manier waarop we ons weer op orde brengen.

Dzogchen-meditatie: visie, meditatie en handelen

De basis voor alle verschijnselen van samsara en nirvana is de fundamentele, aangeboren geest van helder licht, en deze verschijnselen zijn de uitstraling of manifestatie daarvan.

De 14e Dalai Lama

In het Dzogchen vormt de drie-eenheid van visie, meditatie en handelen tegelijkertijd de basis, de beoefening en het resultaat van het Dzogchen.

Onze visie is onmiddellijk, open, als de hemel, zoals ze is, allesomvattend. Er is geen binnen of buiten, geen begin of einde. Er is geen pad naar verlichting, maar we idealiseren verlichting ook niet en stellen haar niet uit. We kijken eenvoudigweg in de spiegel van naakt bewustzijn en zien onze aangeboren boeddhanatuur, of tathāgatagarbha. We bewandelen het pad terwijl we al in de vrucht rusten, en houden dit standpunt altijd in gedachten.

Onze meditatie is natuurlijke meditatie – we ontspannen ons, blijven open, laten toe, brengen helderheid en inzicht, en zien de eigenaarloosheid van alles wat we ervaren. We zijn een berg, onveranderd door omstandigheden.

Natuurlijke meditatie, of niet-meditatie, is de basis voor alle andere vormen van meditatie, of het nu gaat om trekchö, tögal, naar de hemel staren of Kuntuzangpo. We vertrouwen op de natuurlijke ademhaling, het natuurlijke lichaam en de natuurlijke geest.

Er zijn geen speciale asana’s nodig, en we proberen de geest niet op één enkel object te richten. We proberen niet het ego te onderdrukken, maar juist contact te maken met pure, lege aanwezigheid, stralend, open Nu-zijn.

Bij Dzogchen-meditatie gaat het niet om stadia van concentratie, verdieping of realisatie, in tegenstelling tot andere systemen en gangbare meditatiecursussen. Ik heb gemerkt dat de concentratie er wel is, maar niet op één enkel object gericht is: ze omvat alle mogelijke objecten.

De vrucht van de beoefening, ons handelen in de wereld, weerspiegelt onze visie en onze meditatie. Het is precies wat nodig is, responsief, ongedwongen en natuurlijk.

Dzogchen-meditatie: 5 belangrijkste oefeningen

Laten we eens kijken naar de vijf belangrijkste beoefeningen van Dzogchen.

Allereerst is het goed om te weten dat elke meditatiesessie in het Tibetaans boeddhisme uit drie fasen bestaat:

• Om te beginnen: we gaan zitten, komen tot rust, ademen, ontspannen ons lichaam en richten onze aandacht naar binnen. Haal een paar keer diep adem. Voel je ademhaling, je hartslag, hoe je lichaam contact maakt met de stoel en de grond. Dit duurt een paar minuten.
• Middenfase: nu voeren we de oefening op en gaan we over op de hoofdtechniek. Dit duurt zo lang als je zelf wilt.
• Afsluiting: we laten alle inspanning los en zitten gewoon een paar minuten stil. We sturen welwillendheid en mededogen naar onszelf en naar de mensheid.

Je kunt deze fasen gebruiken om je meditatie te structureren. Laten we nu verdergaan met de vijf belangrijkste Dzogchen-oefeningen.

Natuurlijke meditatie: de ruggengraat of het fundament

Dzogchen-natuurlijke meditatie, of ‘niet-meditatie’, vormt de ruggengraat van alle andere vormen.

De basisinstructies zijn:

• Gewoon zitten: je hoeft geen speciale asana te doen, je lichaam te forceren of ergens naartoe te willen. Ga gewoon comfortabel zitten.
• Gewoon ademen: let op je ademhaling, want daardoor zetten je buik en borstkas uit en trekken ze weer samen.
• Gewoon zijn: merk op wat er in je lichaam en geest gebeurt, zonder dat op enigerlei wijze te willen beïnvloeden. Wees je ervan bewust, wees aanwezig.

Trekchö

Bij Trekchö beginnen we met Natuurlijke Meditatie en gaan we vervolgens dieper. Trekchö betekent ‘er doorheen kijken’, ‘er doorheen zijn’. Terwijl verschijnselen in ons bewustzijn komen en gaan, kijken we er doorheen, richten we onze aandacht er volledig op, dringen we erin door en zien we hoe illusoir ze zijn. We zijn er doorheen, voelen ze ten volle en beseffen dat ze niet los staan van onze eigen identiteit.

Ik vind het prettig om verschijnselen in te delen aan de hand van de taxonomie van Shinzen Young:

• Mentale beelden
• Mentale geluiden
• Emotionele lichamelijke gewaarwordingen
• Lichamelijke gewaarwordingen
• Bezienswaardigheden in de omgeving
• Omgevingsgeluiden
• of een combinatie van het bovenstaande.

Ik heb begrepen dat we in Trekchö met al deze verschijnselen kunnen werken. Door dat te doen, ontdekken we dat ze vergankelijk en vluchtig zijn, en dat er niemand is die ze ervaart.

Ze bieden ons ook een manier om Kuntuzangpo te ontdekken, aangezien alle verschijnselen ontstaan en weer verdwijnen in het onbewerkte, naakte bewustzijn of de zuivere aanwezigheid, en wij zijn die zuivere aanwezigheid. Het ervaren hiervan wordt Dharmakaya-bewustzijn genoemd.

Voor een prachtige uitleg over Trekchö kun je het boek *The Special Teaching of the Wise and Glorious King* van Patrul Rinpoche aanschaffen. Dit is een van de meest gerespecteerde teksten binnen het Tibetaans boeddhisme.

Kuntuzangpo

Zie mijn artikel over Kuntuzangpo voor een gedetailleerde beschrijving van zowel de toestand van Kuntuzangpo als de meditatie. Zoals ik daar al zeg:

Maak nu contact met de volheid in al je zintuigen, voorbij licht en donker, pijn en genot, perfect en imperfect, buiten en binnen, ik en de ander. Bij elke oogwenk, bij elke ademhaling, omvatten je lichaam en zintuigen alles.
Zie hoe alle verschijnselen – beelden, geluiden, gedachten, emoties – voorbijtrekken in de stroom van bewustzijn, terwijl de fundamentele achtergrond onveranderd blijft. Straal bewustzijn naar buiten uit en omarm alles.

Naar de sterren kijken

Het doel van naar de sterren kijken is om ons te verbinden met de ‘buitenste oneindigheid’: de Natuurlijke Grote Volmaaktheid zoals die zich om ons heen openbaart. We beoefenen dit met open ogen.

Hoewel je dit kunt beoefenen terwijl je naar de lucht kijkt, betekent de naam op zich niet letterlijk ‘naar de lucht staren’. Het betekent dat je je bewustzijn openhoudt met je ogen open. Je kunt het beoefenen waar je ook bent en wat er ook om je heen is, of de lucht daar nu deel van uitmaakt of niet. Dat gezegd hebbende, kunnen uitgestrekte natuurgebieden zoals de lucht, meren en glooiende heuvels bevorderlijk zijn voor deze meditatie en aangename beelden bieden.

Na de Begin-fase open je je ogen en richt je je blik zachtjes op ooghoogte. Neem afstand van je zintuigen en behoud een open, ruimtelijk bewustzijn.

Omarm alles wat zich aan je zintuigen voordoet, en probeer het allemaal tegelijk te ervaren. Verlies het besef van afstand, tijd en referentiepunten. Houd je nergens aan vast. Probeer je bewust te zijn van de volledige Natuurlijke Grote Volmaaktheid, de gehele stroom van innerlijke en uiterlijke ervaringen terwijl deze opkomt en weer wegvalt.

Alles komt en gaat in jou. Niet het kleine ‘jij’, maar de Kuntuzangpo-Jij. Dit vat is oceaans, uitgestrekt, helder, transparant. Het is eindeloos, grondslagloos, het ene voorbij het ene. Het is de grondslag van alle dualiteiten, het ene dat alles bevrijdt.

Blijf gewoon rusten in dit zuivere, open bewustzijn terwijl je je ogen openhoudt en naar buiten staart. Dit is naar de hemel staren.

Tögal: Het hoogtepunt

Tögal is het hoogtepunt van de Dzogchen-beoefening, maar het is lastig om hierover duidelijke instructies te vinden, omdat de bewakers van de overleveringslijn het grotendeels geheim hebben gehouden. Laten we eens luisteren naar wat Tulku Urgyen Rinpoche hierover zegt:

“Trekchö houdt simpelweg in dat men erkent dat de aangeboren essentie leeg is. Tögal houdt in dat men inziet dat de natuurlijke manifestatie spontaan aanwezig is. Ze zijn niet door ons gecreëerd; ze worden niet door beoefening tot stand gebracht. Bij trekchö noch bij tögal wordt er iets verbeeld.

“Zonder eerst met trekchö door te breken, kun je niet direct met tögal oversteken.”

Tulku Urgyen Rinpoche

Bekijk de pagina over Togal in de Tibetaans-boeddhistische encyclopedie voor meer informatie.

In de praktijk heb je veel meditatie-ervaring nodig om gewoon in tögal te kunnen rusten, en ik raad je aan om eerst met de andere Dzogchen-oefeningen aan de slag te gaan.