Het Tibetaanse levenswiel

Laten we eens kijken naar het Tibetaanse levenswiel, een diagram of schilderij dat het boeddhistische levenswiel weergeeft.

Het is belangrijk om op te merken dat er niet één ‘Wiel van het Leven’ bestaat: er zijn juist vele afbeeldingen van het wiel dat in de oorspronkelijke Sanskriet-brontekst wordt beschreven. Er zijn talrijke versies, waaronder Chinese, Tibetaanse en Indiase.

Hoewel scholen binnen het Tibetaans boeddhisme doorgaans de leer van het Mahayana of het Vajrayana volgen, is het Levenswiel in wezen een leer uit de Theravada-traditie. Het geeft op een zeer symbolische manier een visuele weergave van de klassieke boeddhistische visie op dood en wedergeboorte.

Er zijn twee belangrijke manieren om het diagram te interpreteren: als een weergave van de cyclus van meerdere levens van een individueel bewustzijn, of als de manier waarop samsara, karma en wedergeboorte zich van moment tot moment ontvouwen. We zullen beide in dit artikel bespreken.

Het Tibetaanse levenswiel: kernbegrippen

Laten we het wiel even in de juiste context plaatsen.

De oorspronkelijke Sanskrietnaam is Bhavacakra. Bhava betekent gemoedstoestand, gemoedsstemming of het proces van wording, terwijl cakra ‘cirkel’, ‘wiel’ of ‘cyclus’ betekent, een woord dat ook wordt gebruikt om de zeven chakra’s of energiecentra in het subtiele lichaam te beschrijven.

Het beschrijft de werking van karma, waarvan de Sanskrietwortel ‘kri-’ is, wat ‘handelen’ of ‘doen’ betekent. Het basisidee van karma is dat oorzaak en gevolg van onze handelingen met elkaar verweven zijn: het ene houdt het andere in. Op dezelfde manier houden bestaan en niet-bestaan elkaar ook in, net als leven en dood.

Zo laat het Bhavacakra zien hoe we ons door verschillende cycli of toestanden bewegen, afhankelijk van onze daden en gemoedstoestand en de gevolgen daarvan: „dit ontstaat en dat wordt.”

Hier zie je een typisch, en bijzonder opvallend en mooi, voorbeeld van een Tibetaans levenswiel. Ik raad je aan om hier nog eens naar te kijken terwijl we de verschillende aspecten ervan bespreken.

Het Tibetaanse levenswiel: de buitenste cirkel

We beginnen met de figuren en taferelen die op de rand van het wiel of daarbuiten te zien zijn.

Het meest in het oog springende aspect van de Bhavacakra is de demon- of duivelachtige figuur die het wiel vasthoudt. Deze figuur staat symbool voor de oorsprong van het gehele wiel, de kracht die het in stand houdt, namelijk vergankelijkheid en samsara.

Merk op dat de demon op het punt staat de hele schijf op te slokken. Vanuit het ene perspectief geeft dit weer dat de dood op elk moment kan toeslaan; vanuit het andere perspectief dat dood en wedergeboorte zich voortdurend, van moment tot moment, voltrekken.

Deze figuur ziet er ongetwijfeld angstaanjagend uit, maar er schuilt een diepere betekenis achter: dat de dood en verandering een bevrijdende factor zijn. Een wijs mens is niet bang voor de demon, omdat hij zich bewust is van de onvermijdelijkheid en noodzaak van de dood en vergankelijkheid.

Er zijn ook afbeeldingen van de maan en een archetypische figuur. Deze staan voor bevrijding en verlichting, de kern doelen van alle boeddhistische leerstellingen. Door het boeddhistische pad naar verlichting te volgen, bevrijden we onszelf uit de cirkel van samsara.

Het midden van het wiel

Laten we onze aandacht richten op het wiel zelf, te beginnen bij het middengedeelte.

Hier zie je een varken, een slang en een haan. Deze staan respectievelijk symbool voor de Drie Gifstoffen: onwetendheid, afkeer en begeerte. Merk op dat de slang en de haan uit de bek van het varken tevoorschijn komen en zijn staart vastgrijpen: begeerte leidt tot onwetendheid en afkeer, die op hun beurt weer terugleiden naar begeerte en zo de hele cyclus in stand houden.

Dit motief bevindt zich in het midden van het wiel om aan te geven dat al het andere afhangt van de Drie Vergiften.

De tweede laag

In de laag rondom het midden van het Levenswiel zie je twee halve cirkels, die het positieve en negatieve karma voorstellen.

De linkerhelft, die in ons voorbeeld wit is gekleurd, geeft de opstijging weer die we ervaren wanneer we positief karma opbouwen. Het symboliseert tevredenheid, opstijging en hogere bewustzijnstoestanden, die allemaal voortkomen uit heilzame intenties en deze versterken. Hoe meer we opbouwen, hoe meer we ons verheven voelen.

De donkere helft, in ons voorbeeld donker turkoois gekleurd, geeft de neergang weer die we ervaren wanneer we negatief karma opbouwen. Het symboliseert lijden, verval en negatieve bewustzijnstoestanden, die allemaal voortkomen uit schadelijke intenties en deze versterken. Hoe meer we ervan opbouwen, hoe verder we in verval raken.

De derde laag

Nu gaan we verder met de derde laag, het grootste deel van het wiel, dat is onderverdeeld in zes secties. Deze staan voor de zes bestaansrijken waarin we voortdurend herboren worden. Er zijn in feite 31 bestaansrijken, maar in de Bhavacakra zijn ze gegroepeerd in zes categorieën. In niet-Tibetaanse versies zie je soms vijf delen.

De drie bovenste delen staan symbool voor de drie hogere rijken, namelijk die van de goden, de halfgoden en de mensen. De onderste helft daarentegen vertegenwoordigt de drie lagere rijken, bestaande uit dieren, de hongerige geesten en de hel.

Volgens de Mahayana-scholen worden we in elk leven in een specifiek rijk herboren, afhankelijk van ons opgebouwde negatieve karma. Het is van cruciaal belang om op te merken dat alle rijken een einde kennen en niet eeuwigdurend zijn. “Wat het hoogst stijgt, daalt ook weer”: we doorlopen de cyclus van wedergeboorte keer op keer, levend in verschillende rijken, totdat we verlichting bereiken en ons bevrijden van samsara.

Je kunt dit opnieuw letterlijk opvatten, als iets wat zich afspeelt gedurende een reeks levens, waarvan je huidige menselijke leven er slechts één is. Je kunt het ook metaforisch zien, als een beschrijving van het verloop van ons leven zoals dat zich van moment tot moment ontvouwt. We cirkelen voortdurend tussen verschillende bewustzijnstoestanden, of rijken, totdat we uit dit rijk stappen en het rijk van het niets of het pure zijn binnengaan.

De Rand: de 12 schakels van het afhankelijke ontstaan

Laten we naar de rand van het wiel gaan, waar je een reeks van 12 afbeeldingen ziet die de 12 schakels van het afhankelijke ontstaan voorstellen, oftewel de 12 stappen van karma in actie.

De afbeeldingen die deze symboliseren, verschillen per wiel, maar het onderliggende thema is hetzelfde. In beide bovenstaande diagrammen begint de cyclus om 7 uur.

Vaak is deze afbeelding een demon, die onwetendheid symboliseert. Vervolgens, met de klok mee, zien we een pottenbakkersschijf (potentieel, creatieve impuls), een aap (bewustzijn), een man in een boot (combinatie van naam en vorm), het lichaam van een man (zintuigen), een paar geliefden (contact), een man met een pijl in zijn oog (pijn die gepaard gaat met waarneming), een vrouw met een tweeling (verlangen), een man met een mand (grijpen), de goden van de welvaart (groei), een vrouw die bevalt (geboorte) en twee oude mensen (ouderdom). Dit brengt ons terug bij onwetendheid.

Ook dit kan letterlijk worden opgevat als één levenscyclus, of als een beschrijving van hoe het karmische proces van moment tot moment werkt, hoe onze subjectieve ervaring van het mens-zijn – met een gevoel van identiteit, verlangens, zintuigen, enzovoort – van moment tot moment tot stand komt, en welk effect dit heeft.

Het Tibetaanse levenswiel: het grotere geheel

Ik moet toegeven dat ik ‘Het Wiel van het Leven’ nogal intimiderend vind. Het is een angstaanjagend diagram, en het kan je het idee geven dat het leven niets anders is dan één groot wiel van lijden, wat vreselijk negatief en ontmoedigend klinkt.

Tegelijkertijd kan ik me heel goed vinden in de geest ervan. Ongeacht of je het eens bent met de onderliggende filosofie en al haar details, ben ik er zeker van dat je het ermee eens bent dat het leven in wezen een spel van voortzetting is: we zijn voortdurend bezig met creëren, in positieve of negatieve zin, en alles wat we creëren heeft zowel innerlijke als uiterlijke gevolgen. Alleen door ons van dit spel te bevrijden, raken we er niet langer in verstrikt.

Het laat ons ook zien hoe onze gehechtheid aan het menselijke bestaan ons gevangen houdt in een spel dat we niet kunnen winnen, een eindeloze cyclus van voortzetting die in gang is gezet door onze onwetendheid over ons ware transhumane en transpersoonlijke wezen.

Bovendien is de Bhavacakra ook een prachtige en indrukwekkende weergave van deze diepzinnige ideeën, en daarvoor verdient het alle lof. We hoeven ons niet door de boeddhistische canon te worstelen om de geheimen van het bestaan te ontrafelen: één blik op dit indrukwekkende en tegelijkertijd schitterende werk brengt ons rechtstreeks naar de kern van het raadsel.